UFUKTAKİ BİR KRİZ: ENGELLİ BİREYLER İÇİN ERİŞİLEBİLİR VE UYGUN FİYATLI KONUT SAĞLAMAK
OECD İstihdam, Çalışma ve Sosyal İşler Politika Özeti (2021) – Geniş Özet
Av. Mustafa KESKİN
Bu çalışma, OECD’nin 2021 yılında yayımladığı “Ufuktaki Bir Kriz: Engelli Bireyler İçin Erişilebilir ve Uygun Fiyatlı Konut Sağlamak[1]” başlıklı Politika Özeti’nin kapsamlı bir özetidir. Metin, raporda yer alan bulgular, analizler ve politika önerilerine sadık kalınarak hazırlanmış, başka kaynaklardan yararlanılmamıştır.
Giriş ve Temel Sorun
Engelli bireyler, konut piyasasında hem uygun fiyatlı hem de erişilebilir konutlara ulaşmak konusunda ciddi mali ve bilgiye dayalı engellerle karşılaşmaktadır. Bağımsız ve güvenli bir yaşamı mümkün kılan erişilebilir konut seçenekleri birçok ülkede ciddi biçimde yetersizdir. Konut tasarımında; fiziksel, zihinsel, entelektüel ve duyusal engellere sahip geniş nüfus grupları için yaşanabilirliği artıracak özellikler çoğunlukla göz ardı edilmektedir.
OECD ve AB ülkelerinde 16 yaş üzerindeki her dört kişiden biri, günlük yaşamını sınırlayan bir tür engellilik durumu bildirmektedir. Engelli bireyler, engeli olmayanlara kıyasla daha yaşlı olma, yalnız yaşama, düşük gelire sahip olma ve konut maliyetleri nedeniyle aşırı yük altında bulunma (gelirinin %40’ından fazlasını konuta harcama) olasılığı açısından daha yüksek risk taşımaktadır.
Nüfusun hızla yaşlanması ve kronik hastalıklardaki artış, önümüzdeki yıllarda bu sorunların daha da belirginleşeceğini göstermektedir. Buna karşın, engelli bireylerin konut ihtiyaçlarına yönelik araştırmalar ve finansman politikaları hâlâ yetersizdir.
1. Engelli Bireylerin Konut Durumu
Engelli bireylerin ihtiyaçlarına uygun, erişilebilir konutlarda yaşayabilmesi; ekonomik güvenlik, sağlık, refah ve bağımsız yaşam açısından temel bir unsurdur. Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi (2006) ile Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (Hedef 11), engelli bireylerin tam bağımsızlığını ve konut piyasası dahil olmak üzere tercih özgürlüğünü desteklemektedir.
A. Erişilebilirlik Sorunları ve Alternatif Yaşam Düzenlemeleri
Tasarım Eksiklikleri:
Erişim, güvenlik ve bağımsız yaşam için hayati olan tasarım özelliklerine yeterince yatırım yapılmamaktadır.
Hareketlilik kısıtlılığı olan kişiler için basamaksız girişler, rampalar, korkuluklar ve açık kat planları kritik önemdedir.
Entelektüel, bilişsel veya duyusal engelliler için uygun aydınlatma, ses yönetimi, dokunsal tasarım ve kolay kullanılabilir ev eşyaları gereklidir.
Mevcut Konut Stokunun Durumu:
Karşılaştırılabilir ülke verileri sınırlı olsa da mevcut stokun yalnızca küçük bir bölümünün erişilebilir olduğu tahmin edilmektedir. Örneğin:
Avusturya’da çok aileli binaların yarısından azı asansöre sahiptir.
Slovakya’da 2011 itibarıyla konut stokunun %10’undan azında engeller azaltılmıştır.
Alternatif Yaşam Modelleri:
Bazı ülkeler, kurumsal modellerden uzaklaşarak küçük ölçekli ve destekleyici grup yaşam düzenlerini teşvik etmektedir. Bu modeller, bağımsız yaşam becerilerini güçlendiren ve sosyal etkileşimi artıran topluluk temelli yaklaşımlar sunmaktadır.
ABD, Fransa ve Birleşik Krallık’ta bu tarz yenilikçi çözümler yaygınlaşmaktadır.
ABD’de özellikle otizm ve Asperger sendromu olan bireyler için küçük destekli yaşam grupları pilot olarak uygulanmaktadır.
B. Mali ve Bilgiye Dayalı Engeller
Finansal Baskı:
Engelli bireyler genellikle daha düşük gelir grubunda yer aldığından hem konut maliyetlerini hem de gerekli uyarlamaları karşılamakta zorlanmaktadır.
Engelli bireylerin %11’i aşırı barınma güçlüğü yaşamaktadır (engeli olmayanlarda %9).
AB’de engelli bireylerin %28’i yoksulluk riski altındadır.
Bilgi Engelleri:
Mevcut erişilebilir konut stoğuna ilişkin güncel bilgilere ulaşmanın zor olması, uygun konut arayışını güçleştirmektedir.
2. Politika Yaklaşımları ve İyi Uygulama Örnekleri
OECD ülkeleri, sosyal konut ve konut yardımları gibi genel desteklerin yanı sıra erişilebilirlik iyileştirmeleri ve bağımsız yaşam hizmetlerine yönelik özel destekler de sunmaktadır.
A. Konut ve Destek Hizmetlerinin Birlikte Planlanması
Erişilebilir konut bulmayı kolaylaştırmak için güncel ve kapsamlı bilgilere erişim kritik önemdedir.
Erişilebilir Konut Kayıtları:
Japonya, Norveç, Birleşik Krallık ve ABD gibi birçok ülkede, engelli bireylerin uygun konutlarla eşleştirilmesini sağlayan kamu kayıtları oluşturulmuştur.
Japonya – Konut Güvenlik Ağı Sistemi (2017):
Boş kiralık konutların değerlendirilmesi yoluyla yaşlılar ve engelli bireyler için güvenli ve uygun konut sağlamayı amaçlar.
Uygun özelliklere sahip konutların yerel yönetimler tarafından kaydedildiği bir sistem sunar.
Kiracılara tadilat masrafı desteği ve taşınma yardımı sağlanır.
B. Konut Stokunu Uyarlama ve Finansal Teşvikler
Mevcut konutları daha erişilebilir hale getirmek için doğrudan finansman mekanizmaları büyük önem taşır.
Almanya – Finansal Destek Programları:
Ev sahipleri ve kiralık mülk sahipleri, erişebilirlik tadilatları için 6.250 Euro’ya kadar hibe alabilir.
Engelsiz konut satın almak veya mevcut konutu uyarlamak için 50.000 Euro’ya kadar düşük faizli kredi sunulmaktadır.
C. Erişilebilirlik ve Tasarım Standartlarının Güçlendirilmesi
Yeni konut üretiminde standartların güçlendirilmesi ve tadilatlarda asgari erişilebilirlik gerekliliklerinin belirlenmesi kritik bir politika alanıdır.
Japonya’nın Kapsamlı Yaklaşımı:
2006 tarihli “Yaşlı Kişilerin ve Engelli Kişilerin Ulaşımının Kolaylaştırılması Hakkında Kanun” ile toplu taşıma, yollar, park alanları ve binalarda erişilebilirlik artırılmış; konutun ötesine geçen bütüncül bir altyapı geliştirilmiştir.
Birleşik Krallık – Design for Mental Health (2016):
Ruh sağlığına ilişkin faktörleri konut tasarımına entegre ederek bilişsel ve psikososyal engelleri olan bireyler için yenilikçi bir yaklaşım sunmuştur.
Kanada – 3D Baskılı Konut Projesi:
World Housing tarafından geliştirilen proje, uygun maliyetli erişilebilir konut üretiminde yeni teknolojilerin potansiyelini göstermektedir.
3. Politika Yapıcılara Yönelik Önerilen Eylemler (Özet)
İstatistiki verileri Güçlendirmek: Engelli bireylerin konut ihtiyaçları ve mevcut desteklerin etkililiği hakkında daha kapsamlı veri oluşturmak.
Eşleştirme Araçları Geliştirmek: Erişilebilir konut ve destekleri bireylerle eşleştiren kamu kayıtları ve dijital sistemleri yaygınlaştırmak.
Erişilebilirlik Standartlarını Artırmak: Yeni konutlarda zorunlu standartları güçlendirmek; kamu destekli tadilatlarda asgari gereklilikleri şart koşmak.
Finansal Destekleri Yaygınlaştırmak: Gelir testiyle uyumlu hibeler ve uygun koşullu krediler gibi doğrudan mali teşvikler sunmak.
Bütüncül Politika Yaklaşımları Benimsemek: Konut politikalarını sağlık, ulaşım, uzun vadeli bakım ve istihdam politikalarıyla entegre etmek.
Sosyal Konut Yatırımlarına Erişimi Artırmak: Engelli bireylerin artan sosyal konut yatırımlarından etkin biçimde yararlanmasını sağlamak.
Tanım Notu
Rapor, erişilebilirliği Evrensel Tasarım yaklaşımı çerçevesinde ele almaktadır. Bu kapsam, yalnızca hareketliliği kısıtlı kişilere yönelik fiziksel uyarlamaları değil; çok çeşitli fiziksel, bilişsel ve duyusal engellere sahip bireylerin güvenli ve bağımsız yaşamasına imkan tanıyan tüm tasarım özelliklerini içermektedir.
Son Not
Yukarıda yer alan rapor özetini okurken, ülkemizin içinde bulunduğu durumu düşünüp, başlıktaki “Ufuktaki Kriz” ifadesinin yanlış olduğu kanısına varmış olabilirsiniz. Nitekim ben bu özeti hazırlarken, bu kanıya vardım. Bu yüzden, son not olarak, İstanbul Planlama Ajansı’nın “Bir Hak Olarak Barınma: Sağlıklı, Dayanıklı ve Güvenli Konuta Erişim Herkes için Mümkün mü[2]?” başlıklı raporunun özetini de aktarmak istedim. Aşağıdaki olumsuz tabloya, bir de engelli ve yaşlı kişiler için erişilemez evlerin fazlalığını eklemek lazım.
“Kasım 2023 verilerine göre İstanbul’da son bir yıl içerisinde konut satış fiyatları %84,14 oranında, kira fiyatları %75,56 artış gösterdi. Metrekare fiyatları değerlendirildiğinde ise satılık fiyatının %82,54, kiralık fiyatının ise %84,33 arttığı görülüyor.
2000’li yıllarda İstanbul genelinde konut sunumunda yaşanan artışa rağmen, orta ve düşük gelir grubu için konut satın alımı imkansızlaştı. Kent genelinde sunulan kiralık konutlar da düşük ve orta gelir grubu için ödenebilir olma niteliğini kaybetti.
Pandeminin etkisi ile birlikte kira fiyatları 2020 ile 2022 arasında tüm ülkelerde artış gösterdi. Ancak dünya genelinde kiralar 1,6, İstanbul’da 5,2 kat arttı. Türkiye’de satın alma gücünün de son yıllarda hızla düşmesiyle birlikte barınma krizi kaçınılmaz hale geldi.
Konut kiralarında ve satışında yaşanan ciddi fiyat artışı, her konut değişiminde artan kira uçurumu, yeni konut bulamama gibi sorunlar sadece ev bulma sürecinde hane ekonomilerini sarsmıyor, aynı zamanda kiracıları sürekli kaygı ve tedirginlikle baş başa bırakıyor.
Asgari ücrette yaşanan artış ve kira fiyatlarında yaşanan artış karşılaştırıldığında asgari ücret zamlarının kiralardan çok daha az arttığı görülüyor. Özellikle ücretli çalışanların, kazançlarının büyük çoğunluğunu kira giderlerine harcamasına yol açan bu dengesizlik, sosyal adaletsizliği artıran ve toplumsal barışı tehdit eden boyuta geldi.
Hane halkı bütçesine aşırı yük getirmeyen bir fiyat veya kira düzeyinde ve belirli standartlarda konut, ödenebilir konut olarak nitelendiriliyor. Hane halklarının, aylık gelirlerinin %30’undan az bir kısmını konut harcamalarına tahsis etmeleri, oturdukları konutların hane halkı için ödenebilir olduğuna işaret etmektedir.
TÜİK’e göre ortalama hane halkı gelirinin 2023 yılında yaklaşık 13 bin TL olduğu düşünüldüğünde, konut kredilerinden yalnızca ayda 100 bin TL üzeri geliri olanların, yani toplumun en çok gelir elde eden %5’inin yararlanabildiği görülüyor.
Toplumun %95’inin konut kredisinden faydalanamadığı bu dönem kredili konut satışlarının da ülke genelinde tarihin dip noktasına düşmesi, evin bir barınma değil finansal yatırım aracına dönüşmesine yol açıyor.
İPA tarafından 3 Ağustos – 1 Eylül 2023 tarihleri arasında 317 İstanbul sakini ile yapılan araştırmaya göre katılımcıların %84,7’si binalarında kentsel dönüşümün gerekli olduğunu düşünüyor. Kentsel dönüşümün gerekli olduğunu düşünen katılımcıların %93,4’ü 30 yıl ve üzeri binalarda yaşıyor.»
[1] Rapora erişim bağlantısı: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2021/06/crisis-on-the-horizon-ensuring-affordable-accessible-housing-for-people-with-disabilities_9293d1e4/40e857a1-en.pdf
[2] Rapora erişim bağlantısı: https://ipa.istanbul/yayinlarimiz/188/bir-hak-olarak-barinma-saglikli-dayanikli-ve-guvenli-konuta-erisim-herkes-icin-mumkun-mu