LİTERATÜR: TÜRKİYE’DE ENGELLİLİK VE SOSYAL DİSİPLİNLERLE KESİŞİMİ ÜZERİNE GÜNCEL ÇALIŞMALAR (2025)
Hazırlayan: Avukat Hikmet KARADAĞ
Bu bölümde, Türkiye’de engellilik, istihdam, Hukuk ve sosyal politika alanında son dönemde yayımlanan akademik çalışmalar özetlenmektedir. Çalışmalar, engelli bireylerin toplumsal yaşama katılımı, istihdam politikaları, eğitim süreçleri ve sosyal destek mekanizmaları gibi farklı boyutlarıyla ele alınmıştır.
1. Engelli İstihdamı ve Politikalar
Burak Can Korkmaz (2025), Türkiye’de Engelli İstihdamına İlişkin Tezlerin Bibliyometrik Analizi (1991–2024), Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi.
84 tez incelenmiş, %83’ünün yüksek lisans düzeyinde olduğu, en çok “İstihdam Politikaları” konusuna odaklanıldığı belirtilmiştir.
Burak Can Korkmaz & Ayşe İdil Aybars (2025), Engelli İstihdamında Kota Uygulaması: AB Ülkelerine Güncel Bir Bakış, Ankara Avrupa Çalışmaları Dergisi.
AB ülkelerindeki kota sistemleri tartışılmış, kota uygulamalarının ayrımcılık karşıtı politikalarla desteklenmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Alper Okçuoğlu & Erhan Arslan (2025), Medya Sektöründe Engelli Bireyler: İstihdam, Çalışma Koşulları ve Yaşadıkları Sorunlar.
Dilek Şenel (2025), 4857 Sayılı İş Kanunu Çerçevesinde Dezavantajlı Gruplara Yönelik Düzenlemeler ve Dezavantajlı Grupların İşgücü Piyasasındaki Görünümü.
2. Vergi ve Sosyal Harcamalar
Gazi Sonkur (2025), Türk Vergi Sisteminde Engelli Bireylere Sağlanan Vergisel Ayrıcalıklar, Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi.
Engellilere yönelik muafiyet ve istisnaların sosyal uyum açısından önemi değerlendirilmiştir.
Mehmet Emin Sontur & Nazim Kartal (2025), Sosyal Politika Bağlamında Engelli Evde Bakım Hizmetleri Üzerine Bir İnceleme, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi.
Evde bakım hizmetleri kamu yönetimi perspektifinden incelenmiş, çözüm önerileri geliştirilmiştir.
Metin Kocatepe (2025), Motorlu Taşıtlar Vergisi İstisnasının Anayasal Vergilendirme İlkeleri Kapsamında İncelenmesi, Ünye İİBF Dergisi.
→ %90 ve üzeri engellilik oranına sahip bireylere tanınan istisna anayasal vergilendirme ilkeleriyle değerlendirilmiştir.
Elif Sena Kambur & Türkan Yıldırım (2025), Sağlık Sistemlerinde Uzun Dönemli Bakım Hizmetleri: Türkiye, Almanya, Hollanda ve Japonya Örneği, SDÜ Vizyoner Dergisi.
→ Uzun dönemli bakım hizmetleri karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
Bestami Kara (2025), Uzun Süreli Bakım Sigortasının Türkiye Bağlamında Politika Analizi, Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi.
→ Türkiye’de uzun süreli bakım sigortası ihtiyacı ve politika reformu engelleri analiz edilmiştir.
3. Eğitim ve Görme Engelli Öğrenciler
Merve Demirdöven, Aylin Arıcı, Taner Artan (2025), Görme Engelli Lisansüstü Öğrencilerin Deneyimleri, Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi.
Görme engelli öğrencilerin sınav hazırlığı, kampüs erişimi ve yazılım kullanımı sorunları ele alınmıştır.
Mustafa Öztürk & Hilal Özden Özdemir Çakır (2025), Üniversitelerde Görme Engelli Öğrencilerin Bilgiye Erişimi ve Dijital İletişim Sorunları, JOEEP.
Dijital erişim eksiklikleri ve Braille kullanımına ilişkin çözüm önerileri sunulmuştur.
Duygu Sezgin (2025), Tasarım Eğitiminde Sosyal Sorumluluk Projeleri: Engellilik Farkındalığı Etkileri, Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi.
→ Grafik tasarım öğrencilerinin sosyal sorumluluk projeleri aracılığıyla engellilik farkındalığı kazanması incelenmiştir.
4. Şehir Hayatı ve Erişilebilirlik
Hasan Hüseyin Yıldırım (2025), Görme Engelli Bireylerin Şehir Hayatında Karşılaştıkları Sorunlar: Bolu Örneği, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi.
Görme engellilerin bağımsız hareket kabiliyetini sınırlayan kentsel engeller tartışılmıştır.
Ozan Arif Kesik (2025), Afet Toplanma Alanlarının Engelli Erişilebilirliği: Erzincan Örneği, International Journal of Geography and Geography Education.
Afet toplanma alanlarının erişilebilirlik düzeyi incelenmiştir.
Alara Demirci Canbulat & Betül Bilge Özdamar (2025), Engelsiz Yaşam Merkezleri Tasarım Yaklaşımı.
Ümran Sofuoğlu Demirbaş (2025), Kamusal Mekânın Ayrımcılık Aracı Olarak Kullanılması.
Tuğçe Kayakök, Fatma Zehra Aksakallı, Seda Hatipoğlu (2025), Bir Hizmet Olarak Hareketlilik (MaaS) Önerisi.
Kemal Nazlı (2025), Bingöl’de Engelli Olmak: Sorunlar ve Çözüm Önerileri.
Muhammed Fatih Ertaş (2025), Görme Engellilerin Hastane Hizmetlerine Fiziksel Erişimi: İstanbul Örneği.
Engin Yavaş (2025), Sağlık Sigortası Web Sitelerinin Erişilebilirlik Perspektifinden Değerlendirilmesi.
Bu çalışmalar, şehir hayatında erişilebilirlik, kamusal mekânlarda ayrımcılık, afet alanları ve sağlık hizmetlerine erişim gibi konuları kapsamaktadır.
5. Aile, Bakım ve Sosyal Destek
İbrahim Ataç (2025), Sosyal Politika Açısından Aile Bakımı: Miras Beklentisi, Yaşlı ve Engelli Hakları, Uluslararası Toplumsal Bilimler Dergisi.
Aile içi bakımda miras beklentisinin etkileri analiz edilmiştir.
Esma Kıraç Adır (2025), Ana Babanın Engelli Çocuğa Karşı Eğitim ve Bakım Yükümlülüğü, Türkiye Adalet Akademisi Dergisi.
Türk Medeni Kanunu çerçevesinde ebeveynin eğitim ve bakım yükümlülüğü incelenmiştir.
Zahide Aydoğdu & Navid Reha (2025), Engelli Bireyin Bakımından Sorumlu Ailelerde İyi Oluş ve Sosyal Destek Algısı, Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi.
Evde bakım ve kurum bakımının aile üzerindeki etkileri karşılaştırılmıştır.
Mehmet Emin Sontur & Nazim Kartal (2025), Evde Bakım Hizmetleri Üzerine Alan Araştırması.
6. Sosyolojik ve Stratejik Yaklaşımlar
Hilmi Sözen (2025), 2025 Cumhurbaşkanlığı Hükümet Programı Işığında Engelli Bireylerin Durumu: SWOT Analizi, İktisadi ve İdari Yaklaşımlar Dergisi.
Cumhurbaşkanlığı Programı çerçevesinde engelli bireylerin sosyal ve ekonomik durumu SWOT analiziyle değerlendirilmiştir.
Seda Muti Tabanlı & Melda Medine Sunay (2025), Engelli Bireylerin Toplumsal Yaşama Katılımının Sosyolojik Analizi, The International New Issues in Social Sciences.
Toplumsal katılımın önündeki engeller ve çözüm önerileri ilişkisellik pazarlama yaklaşımıyla tartışılmıştır.
Hasan Ozan Atikaslan & Ayşe Nevin Yıldız (2025), Engellilik ve Gündelik Direniş: Sağlamcılığa Karşı Taktikler.
Aykut Sığın (2025), Kesişimsellik Bağlamında Engelli Yaşlılar.
Gizem Nur Sağlık Tuğrul & Huriye İrem Kalaycı Kırlıoğlu (2025), Baskı Karşıtı Sosyal Hizmette Mikro Saldırganlık.
Neşe Önder Yaşar (2025), Yaşlanma ve Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Sürdürülebilirliği.
Hasan Tahsin Yazıcı, Türkiye’deki Engelli Hakları Hareketlerinin İncelenmesi, Olgu Sosyoloji Dergisi, 2024, Cilt 3, Sayı 2, ss. 63–78, Engelli hakları hareketleri, engelli bireylerin temel haklarına saygı gösterilmesini savunmakta; eğitim ve istihdam olanaklarına eşit erişim talep etmektedir. Ayrıca kamu ve özel sektörde erişilebilirlik standartlarının artırılması, toplumsal inklüzyonun güçlendirilmesi ve engelli bireylerin toplumun her alanında aktif olarak yer alması hedeflenmektedir. Bu hareketler, daha kapsayıcı bir toplum yapısına ulaşmayı amaçlamaktadır.
7. Hukuki Düzenlemeler ve Ceza Sorumluluğu
Dilaver Nişancı (2025), Sağır ve Dilsiz Olma Durumunun Ceza Sorumluluğuna Etkisi.
Hatice Aca (2025), Kitap İncelemesi: Yasır Türkyılmaz, İslam Hukukunda ve Mer’i Hukukta Zihinsel Engelliler.
Yunus Eraslan, Hüseyin Bilgin, Türk Hukukunda Muhtaçlık Aylığı İşlemlerinin Yargısal Denetimi, Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Mustafa Avcı’ya Armağan, 2024, Cilt 6, Sayı 2, ss. 1552–1583, Fakru zaruret içinde bulunan engelli, engelli yakını ve yaşlı vatandaşların korunması amacıyla sosyal adaleti pekiştirici tedbirler kapsamında muhtaçlık aylığı bağlanmaktadır. Bu aylık, gelir dağılımının adil şekilde sağlanması ve sosyal yardımlaşma–dayanışmanın güçlendirilmesi için verilmektedir. Makale, muhtaçlık aylığına ilişkin bağlama, kesilme ve dönüştürülme işlemlerinin yargısal denetimini incelemektedir.
8. Afet ve Sosyal Hizmet
Sebahattin Koç & Ayşe Kayaalp (2025), Sosyal Hizmetin Afet Yönetimindeki Rolü: Kahramanmaraş Depremleri.
Çiğdem Türker Yıldırım & Emine Eratay (2025), Deprem Sürecinde Özel Gereksinimli Bireyler: Derleme Çalışması.
İclal Burcu Sivrikaya, Gamze Özbayrak, Ömer Miraç Yaman Albinizmli Bireylerin Yaşadıkları Zorluklar: Sosyal Hizmet Perspektifinden Bir İnceleme, Tıbbi Sosyal Hizmet Dergisi, 2024, Cilt 12, Sayı 24, ss. 168–194; Albinizm, melanin pigmenti eksikliğinden kaynaklanan genetik ve nadir bir hastalıktır. Bu farklılığa sahip bireylerin sorunları hakkında yeterli bilgiye erişilememekte ve çözümler geliştirilememektedir. Çalışmada nitel yöntem ve derinlemesine görüşme tekniği kullanılarak Türkiye’nin farklı illerinde yaşayan 14 albinizmli bireyle çevrim içi mülakat yapılmıştır. Bulgular, aile, iş ve arkadaşlık ilişkilerinde damgalanma başta olmak üzere çeşitli sorunların yaşandığını göstermektedir. Çözüm için multidisipliner çalışmalar, toplum temelli farkındalık, psikososyal destek ve teknik malzemelere erişimde ekonomik destek önerilmektedir.
Sonuç
Bu literatür taraması, Türkiye’de engellilik alanında 2025 yılı itibarıyla istihdam, eğitim, sosyal politika, şehir hayatı, erişilebilirlik, aile desteği, sosyolojik yaklaşımlar, hukuki düzenlemeler ve afet yönetimi gibi çok boyutlu alanlarda dikkate değer bir akademik üretim gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, söz konusu akademik birikimin pratik hayata sınırlı ölçüde yansıdığı gözlemlenmektedir. Çalışmalar, engelli bireylerin toplumsal yaşama tam ve etkin katılımının sağlanabilmesi için hukuki düzenlemelerin, sosyal destek mekanizmalarının ve erişilebilirlik politikalarının güçlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ancak, mevcut pozitif hukuk düzenlemeleri ve uygulamaların bu akademik çıktılardan yeterince yararlanmadığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda, temel hedef, akademik üretimin pozitif düzenlemelere ve uygulamalara daha etkin biçimde yansıtılmasını sağlamak olmalıdır.