FİKİR VE SANAT ESERLERİNDEKİ ENGELLİLERİN YARARINA KULLANIM İSTİSNASI
Avukat M. Samet FİDAN
Giriş
Liberal ekonomilerde mülkiyet hakkı önemli bir hukuki güvence sağlamaktadır. Ancak mülkiyet hakkının yetmediği alanlarda kişilerin fikri faaliyetlerinin neticesinde ortaya çıkan ürünleri koruma ihtiyaçlarından dolayı fikri ve sınai haklar kavramları oluşmuştur. Fikri hakların konusu telif diye bildiğimiz fikir ve sanat eserleri iken sınai hakların konusu marka, patent, faydalı model, tasarım, entegre devre topografyaları, yeni bitki çeşitleri üzerindeki ıslahçı hakları, coğrafi işaret, geleneksel ürün adı, ve benzeridir.
Fikri haklara ilişkin hukukumuzdaki çatı düzenleme 5846 sayılı fikir ve sanat eserleri kanunudur. Fikri haklarda çoğunlukla üzerinde mülkiyet edinilen hakkın soyutluğu sebebiyle bu hak mülkiyet hakkı gibi varlığa bağlı haklardan olmayıp, varsayımsal ve yasalar ve uluslararası sözleşmelerle tesis edilmiştir. Bu çalışmamızda kısaca fikir ve sanat eserleri kanunu kapsamında eser kavramı, eser türleri, eser üzerindeki haklar, haklar üzerindeki istisnalar, istisnalara uygulanacak üç adım testi, özel olarak engellilerin yararına kullanım istisnası, istisnadan yararlanmanın şartları, istisnadan yararlanma yöntemleri, istisnanın uygulanabileceği eserler, istisnanın uygulanabileceği haklar, üzerinde durarak ve bu kapsamdaki incelememizi istisna şartlarının ortadan kalkması durumunda yapılacaklara ilişkin görüşümüzle neticelendireceğiz.
Fikir Ve Sanat Eserleri Kanunu Kapsamında Eser
Fikir ve sanat eserleri kanunu (FSEK) kapsamında hak ancak ürünün tamamlanması ile oluşur. Bir ürünün FSEK kapsamında koruma elde etmesi yani telif haklarına konu olabilmesi için bazı şartlar mevcuttur. Bu şartlardan ilki FSEK kapsamında tanımlanmış eser kategorilerinden birine girmesidir. ki bu kategorileri aşağıda inceleyeceğiz. Bir diğer şart ise eserin umuma arz edilmesidir. Kısaca yasa koyucu bir eser tamamlanmışsa, ve bu eser toplumun kullanımına sunulmuş ise ilgili esere FSEK kapsamındaki hakları tanımaktadır. Umuma arz kavramındaki umum kavramı kısaca özel olmayan topluluk olarak tanımlanabilir. Yani umuma arz edilmiş bir eserin 5 kişi tarafından algılanması onu eser olarak tanımlamaya yetebileceği kurgular olmasının yanı sıra 500 kişinin katıldığı özel bir toplantıda sunulan eser FSEK korumasına dahil olmayabilir. Tabi bu verilen örnekler uç örneklerdir. Asıl olan umum kavramında birbirinden bağımsız insan topluluğunun kendi tercihlerine bağlı olarak esere erişimlerinin olup olmamasıdır. Umuma arz edilen eserin ücretli yahut ücretsiz sunulmasının, ücretin makul yahut astronomik olmasının umum kavramına bir etkisi olmayacaktır.
Umuma arz edilme şartı fikri mülkiyet haklarının tesisi kapsamında toplumsal ilerlemeye katkıyı ödüllendirmektir.
Bir başka şart ise eserin, eseri ortaya çıkaran kişinin hususiyetini taşımasıdır. Eserden, eserin müellifine ulaşılabilmelidir. Üzerinde imza olmasa dahi bu eseri bu yapmıştır denebilmelidir. Bu sözü ilgili eseri ortaya getiren kişinin diğer eserleriyle karşılaştırma yapacak kadar eserlere hakim bir takipçinin söylemesi dahi kafidir.
Sadece güzel sanat eserleri ile sınırlı olmak üzere estetik kaygı ile vücuda getirilme şartı da mevcuttur. Yani her ürün eser olmayabilecektir. Zira güzel sanat eserlerinde alanda uzman bir kişinin o eserin estetik nitelik taşıdığına dair laf söylemesi gerekir.
Bir ürüne FSEK kapsamında eser koruması tesis edebilmek için yukarıdaki şartların tamamının bir arada bulunması gerekir.
Eser Türleri
FSEK kapsamında 4 çeşit eser türü tanınmıştır. Bu eser türleri ilim ve edebiyat eserleri, musiki eserleri, güzel sanat eserleri ve sinema eserleridir. ilim ve edebiyat eserleri FSEK m. 2, musiki eserleri FSEK m. 3, güzel sanat eserleri FSEK m. 4 ve sinema eserleri FSEK m. 5’de sınırlı sayı ilkesine göre sayılmıştır. Bu tanımlamalara uyan ürünlere FSEK kapsamında koruma sağlanır.
Eser Üzerindeki Haklar
FSEK kapsamında eser üzerindeki haklar mali haklar ve manevi haklar olarak iki ayrı başlık altında sınıflandırılabilir. Mali haklar devri kabil olan ve mali olarak ölçülebilen haklarken manevi haklar daha çok eser ile müellifi arasındaki duygusal bağla alakalı olan haklardır.
Mali haklar FSEK m. 21’de düzenlenmiş olan işleme hakkı, FSEK m. 22’de düzenlenmiş olan çoğaltma hakkı, FSEK m. 23’de düzenlenmiş olan yayma hakkı, FSEK m. 24’de düzenlenmiş olan temsil hakkı, FSEK m. 25’de düzenlenmiş olan umuma iletim hakkı ve FSEK 45’de düzenlenmiş olan güzel sanat eserlerine özgü olarak sonraki satışlardan pay ve takip hakkıdır.
Manevi haklar dan ilki FSEK m. 14’de düzenlenmiş olan umuma arz salahiyetidir. Yani eserin umuma nasıl, ne zaman, nerede arz edileceğini münhasıran eser sahibi belirler. Bu hakkın kullanılması ile diğer şartlar da karşılanıyorsa ürün FSEK kapsamında eser koruması sağlamaya başlar.
Bir başka manevi hak ise eserde ismin belirtilmesi hakkıdır. FSEK m. 15’de adın belirtilmesi salahiyeti olarak düzenlenmiştir. Eser üzerinde adın yar alıp almayacağına, adın nerede nasıl belirtileceğine de eser sahibi münhasıran karar vermeye yetkilidir.
Bunun dışında FSEK m. 16’da düzenlenmiş olan eser de değişiklik yapılmasını men etme hakkı ve FSEK m. 17’de yer alan ürünün zilyetliğini ve maddi mülkiyetini elinde bulunduran kişiye karşı da haklar manevi haklardır.
Tıpkı eser türleri gibi mali ve manevi haklar da sınırlı sayıda ve yasada sayılanlarla sınırlıdır.
Telif Haklarının İstisnaları
Eser türleri ve tanınan haklar gibi FSEK kapsamındaki hakların istisnaları da kanun ile tanınmıştır. Bu istisnaların her biri ayrı çalışma konusu olabileceği için adlarını yazarak ve FSEK madde numaralarını belirterek geçeceğiz. Bu istisnalar şunlardır.:
Kamu düzeni FSEK m. 30, mevzuat ve içtihat FSEK m. 31, nutuklar FSEK m. 32, eğitim ve öğretim kurumlarında gerçekleşecek temsil FSEK m. 33, eğitim ve öğretim için seçme ve toplama eserler FSEK m. 34, iktibas serbestisi FSEK m. 35, gazete içeriklerinden yararlanma FSEK m. 36, haberlerde kullanım istisnası FSEK m. 37, şahsi kullanım FSEK m. 38, umumi alanlardaki eserlerin teşhiri FSEK m. 40, devletin faydalanma yetkisi FSEK m. 46, kamuya mal etme ve engelliler yararına kullanım FSEK ek 11. maddedir. Bu istisnalar dışında yargı kararları ile kabul edilmiş ve bazı ülkelerde ve özellikle de Avrupa birliği müktesebatında yer alan parodi hakkı da mevcuttur.
İstisnalara Uygulanacak Üç Adım Testi
Hukuk güvenliği açısından kuralların istisnaları olabildiğince dar yorumlanmalı ve hakkın özüne zarar vermemelidir. Bu kapsamda FSEK içerisinde düzenlenmiş hakların istisnaları kullanılırken üç adım testi kullanılmalıdır. bu test özetle şu şekildedir: Belirli ve istisnai durumlar olmalı, eserden normal yararlanılmasına engel olmamalı, eser sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermemelidir.
Engelliler Yararına Kullanım İstisnası
Engelliler yararına kullanım istisnası FSEK ek 11. maddede düzenlenmiştir.
Ek Madde 11 - “(Ek madde:03/03/2004 - 5101/26.mad)
Ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa hiçbir ticarî amaç güdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü bir kişi tek nüsha olarak ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset, CD, braille alfabesi ve benzeri formatlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir. Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz. Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur.”
FSEK ek 11/3 hükmü Anayasa’da devlete yüklenmiş olan engellileri koruma yükümlülüğü ile engelliler için yapılacak istisnai uygulamaların eşitliği bozmayacağı düzenlemelerinin FSEK’te yer alan karşılığıdır.
Engelliler Lehine Kullanım İstisnasına Konu Olabilecek Eser Türleri
FSEK ek 11. Maddede açıkça ilim ve edebiyat eserlerinin bu istisnaya konu olduğu belirtilmiştir. bu nedenle musiki eserlerinin, güzel sanat eserlerinin ve sinema eserlerinin FSEK ek 11 kapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir. bu eserlerin engelliler yararına kullanılması için olağan lisanslama yahut hak devri süreçleri işletilmelidir. ayrıca her ne kadar bilgisayar programları ilim ve edebiyat eserleri arasında yer alsa da salt engellilerin kullanımına sunulmak üzere geliştirilmiş yazılımların hacklenmesi, cracklenmesi hiçbir şekilde ek 11. kapsamında değerlendirilemeyecektir. ancak münhasıran engellilerin kullanımı için geliştirilmemiş bilgisayar programlarının engellilerin kullandığı yazılımlarla uyumlu çalışması için yapılacak konfigürasyonlar, scriptler fsek ek 11.i kapsamında değerlendirilebilir.
İstisnadan Faydalanacak Kişiler
Her bir engelli kendisi bu istisnadan yararlanabileceği gibi engellilere yönelik hizmet veren vakıf, dernek, vb. kurumlar demek suretiyle yasa koyucu bir sınırlama getirmemiştir. ancak bir kuruluşun olma şartını bu istisnadan ortaya çıkacak versiyonları dağıtma hakkına muhtar kılmıştır. burada tartışılması gereken konu şirketler bu kapsamda istisnadan faydalanacak mıdır? Kanaatimizce her ne kadar son yıllarda şirketlerin sosyal sorumluluk projelerine yatırım yapması söz konusu ise de bir şirketin her işi ticari olmak yahut ticari menfaatle açıklanmak zorundadır. zira şirketler kar etmek maksadı ile kurulurlar. Bu nedenle ücretsiz sunulsa dahi şirketlerin ticari faaliyeti sayılabilecek sosyal sorumluluk projeleri ek 11. Madde istisnasından yararlanamayacaklardır.
İstisnaya Tabi Haklar
Ek 11. Maddede mali hakların tamamı bir şekilde sayılmış olup manevi haklara ilişkin bir istisna tanımlaması yapılmamıştır. Hatta bu da yetersiz olacak ki istisnanın da istisnası olarak kurala dönülmüş ve eser üzerindeki eser sahibine ilişkin bilgilerin ve esere ait bilgilerin istisna kapsamında üretilen nüsha üzerinde yer alması emredici olarak belirlenmiştir.
Ek 11 Madde ve Üç Adım Testi
Ek 11. maddede açıkça engellilerin kullanımına yönelik nüsha olmaması şartından bahsedilmiştir. istisnanın kural şartını bu ifade oluşturmaktadır. Bunun dışında eserden olağan kullanımı engellememeli yani bu nüshalar sadece engelli oldukları doğrulanmış kişilere sunulmalıdır. Ayrıca eser sahibinin meşru menfaatlerine zarar vermemelidir. İlgili eserin ücretli satılan bir başka versiyonu mevcut ise aynı nüshadan sesli kitap engelli kütüphanelerinde üretilememeli ve dağıtıma yahut umuma iletime sunulmamalıdır.
Sonuç
Sonuç olarak FSEK ek11. maddede tanınan haklar sadece ilim ve edebiyat eserleri söz konusu olduğunda geçerlidir. Bilgisayar programlarında erişilebilirlik çalışması yapmak ek 11 madde kapsamına girse de erişilebilirliği sağlayan programların lisanssız kullanımları FSEK kapsamındaki hakların ihlali olacaktır. Ayrıca ek 11. madde kapsamında üretilen eserlerin üzerinde üretilme maksadı ve esere ilişkin bilgilerin tamamının yer alması gerekmektedir. Ek 11. madde sadece mali haklara ilişkin bir istisna olup hiçbir şekilde manevi haklara uygulanamaz.